Stres Nedir? Türleri Nelerdir?

stres

Genel sözlük anlamı bir dış uyarandan kaynaklanan fizyolojik reaksiyon olan stres, günlük hayatta basit bir duyguymuş gibi konuşulmaktadır. Ancak stres kişinin biyolojik ve psikolojik durumunu ciddi şekilde etkileyebilir.  İki tür stresten söz edilebilir: 

  • Distress; İş kaybı  veya sevilen birinin kaybı gibi olumsuz olayların neden olduğu strestir.
  • Ostres; Hız trenine binmek, korku filmi izlemek ya da evlilik teklifi, terfi almak gibi olumlu olaylardan kaynaklanan stres türüdür.

Savaş Ya Da Kaç Prensibi

Walter Cannon hayvanların davranışlarına dayanarak stresle nasıl başa çıktıklarını “Savaş ya da kaç “ ya da diğer adıyla “Akut Stres” kuramlarıyla açıklamıştır. Bu kurama göre bir hayvan yoğun bir stres altındayken hem psikolojik hem de fizyolojik reaksiyonlar yaşar. Bu durum, nabızda ve solunumda artışa, kaslarda sıkışmaya, kan damarlarında daralmaya ve neticede hayvanın savaşması ya da kaçması için ihtiyacı olan enerjinin ortaya çıkmasına neden olur. Bunlar; adrenalin, norepinefrin ve kortizol salgılarında ani bir artışla gerçekleşir.

Hans Selye’nin Farelerle Deneyleri

Selye, kronik stresin vücutta uzun sureli kimyasal değişimlere neden olduğu ve bu nedenle stresin hastalıkların önemli bir nedeni olabileceği kuramını ortaya atmıştır. Selye’nin fareler ile yaptığı deneyleri başarısız olmuştur ve farelerde gördüğü semptomları oluşturacak diğer nedenleri araştırmaya baslamıştır. Birkaç yıl ardından farelerle ilgili çalışmaları ve öğrencilik yılları hatıralarından yola çıkarak, vücudun strese olan reaksiyonlarını ‘’Genel Uyum Sendromu’’ olarak tanımlamış ve üç aşamaya ayırmıştır:

  • Alarm Reaksiyonu: Vücudun dengesinin bir stresör ya da dış uyaran tarafından uyarıldığı ve bunun kişi tarafından ilk fark edildiği an yaşanan reaksiyondur. Alarm reaksiyonu aşamasında Cannon’nun savaş ya da kaç prensibi devreye girer. Kişiye durumla ilk anda baş edebileceği enerjiyi sağlamak üzere hormonlar salgılanır. Bu enerji eğer fiziksel bir aktivite ile kullanılmazsa, vücutta tahrip edici etkilere neden olabilmektedir. Örneğin, yüksek miktardaki adrenalin, beyin ve kalp damarlarına hasar verebilir. Bunun sonucunda da kalp krizi ve felç riski artabilir.
  • Adaptasyon: Aynı zamanda direnç olarak bilinen bu aşama alarm reaksiyonun hemen ardından ortaya çıkar ve stres yaratan durum ortadan kalkana kadar devam eder. Vücut dış uyarana karşı dengeyi yeniden kurmaya başlar. Onarım ve yenilemeyi sağlamaya çalışır.  
  • Tükenme: Adaptasyon sürecinin çok sık tekrarlanmaya başlaması ve bireyin onarım için az zaman bulması nedeniyle sorunlar çıkmaya başlar. Bu durumda birey tükenme aşamasına geçer. Herhangi bir stresörle savaşmak için bireyin ihtiyacı olan enerjisini tüketmesi olarak tanımlanır. Kronik stres durumunda enerjinin kaybıyla birlikte bireyin stresöre direnmesi mümkün olmaz. 

Sonuç

Kronik stresin vücut ve zihin üzerindeki etkileri oldukça fazladır. Örneğin,  kişilerin sinir hücreleri zarar görebilir, bellek ve düşünme süreçleri bozulabilir. Ardından kişinin anksiyete ve depresyona yatkınlığı artabilir. Bunların yanında, kişi yorgunluk, tükenmişlik, uyumsuzluk ya da fonksiyon bozukluğu yaşayabilir. Yüksek düzeyde stres, yüksek kan basıncı, kalp hastalıklarına, fazla miktarda kortizol hormonu mide ülserine, yüksek kan şekerine ve felce  neden olabilmektedir.