Zeka Nedir?

Zeka konusu psikolojideki en tartışmaları konulardan biridir çünkü üzerinde net bir tanım bulunmamaktadır. Ancak en temel tanımı ile olaylara, gerçeklere dayanan bilgilerin özümsenmesi ve hatırlanması; mantıksal uslamlama ve sorun çözme becerileri; soyutlama, genelleştirme ve sembolize etme; anlama, hatırlama, esneklik ve önceden öğrenilmiş olanları yeni karşılaşılan durumlarla bağdaştırıp bütünleştirebilme yetisi veya yeni durumları karşılayabilme kapasitesi gibi değişik ifadelerle tanımlanabilir.

Zekayı açıklamaya çalışan bazı kuramlar aşağıda yer almaktadır:

  1. Thorndike’e göre zekanın soyut, mekanik ve sosyal şekilleri vardır:
  • Soyut zeka; soyut fikirleri ve simgeleri anlamak ile bunlarla meşgul olabilmektir.
  • Mekanik zeka; mekanizmaları, aletleri anlama, icat etme ve idare etmedir.
  • Sosyal zeka ise insan ilişkilerinde ve sosyal olaylarda makul bir şekilde hareket etme kapasitesidir.
  1. Robert Sternberg’in üçlü zeka kuramı, başarılı zekayı üç ayrı kuramın birleşiminin oluşturduğunu ifade eder:

  1. Çoklu Zeka Kuramı : Psikolog Howard Gardner’ın Çoklu Zeka Kuramı ise sayısal bir ifadenin insan zekasının doğru bir tarifi olamayacağını ileri sürer. Gardner, kuramında yetenek ve kabiliyete dayanan sekiz farklı yetenek çeşidi olduğunu ve bu yeteneklerin insanların bazılarında güçlüyken diğerlerinde zayıf olabileceğini söylüyor. Bunlar aşağıdaki tablolarda görülen sırasıyla; 1. Görsel uzamsal zeka (görselleştirebilme yeteneği) 2. Dilsel- sözel zeka (Hem yazmada hem konuşmada kelimeleri kullanabilme yeteneği) 3. Sosyal zeka (Başkalarını anlayabilme ve karşılık verebilme yeteneği) 4. İçsel zeka (Kendi duygularının, hislerinin ve dürtülerinin farkında olma) 5. Mantıksal-matematiksel zeka (bir problemi mantıklı bir şekilde analiz edebilme 6. Müziksel zeka (Ritim, ses ve örüntü şeklinde düşünebilme yeteneği) 7. Bedensel-kinestetik zeka (Fiziksel kontrol ve vücut hareketi yeteneği) ile 8. Doğasal zekadır (Tabiata uyabilme, çevreyi keşfetme ve başka türler hakkında bilgi elde etme yeteneği).

Zeka Nasıl Ölçülür?

Zekaya dair basit bir değerlendirme ile aşağıdaki alanlardan çıkarımla önbilgi edinilebilir:

  • İçgörü, muhakeme ve soyut düşüncenin derecesi
  • Bilgi temeli
  • Kelime haznesi
  • Eğitim düzeyi, meslek, ilgi ve hobiler

Ancak daha kapsamlı ve sayısal bir değerlendirme için mutlaka zeka testi uygulanması gerekmektedir. Zekanın tanımında bile kesin bir karar kılınamadığından, zekayı ölçmek için de zaman içerisinde farklı testler geliştirilmiştir. Bu testler belirli yaş grubundaki kişilerin çoğunun cevaplandırabileceği karmaşık zihin fonksiyonlarını içerir. Cevaplanan soruların yaş dilimine göre mental yaş hesaplanır, genellikle IQ olarak ifade edilir.

  • Stanford-Binet Zeka Ölçeği: 1916 yılında geliştirilmiştir. Bu testte tek bir sayı-zeka katsayısı ya da IQ kişinin puanını temsil etmek için kullanılmıştır. Ölçümü ise;

IQ =   Mental Yaş     x100

Kronolojik Yaş

  • Ordu Alfa ve Beta Testleri: Birinci dünya savaşı başlarında toplanan aşırı fazla sayıdaki askeri ayırt edebilmek için geliştirilmiştir. Amacı askerleri rollerine ve pozisyonlarına uygunluklarına bağlı olarak dağıtmaktır.
  • Weschler Zeka Ölçekleri: Amerikan psikolog David Weschler, Weschler Yetişkin Zeka Ölçüsü (WAIS) adında bir zeka testi oluşturmuştur. Bu test üzerinde değişimler ve yenilikler yapılmıştır, geçerli versiyonu 1981’de yapılan WAIS-R’dır. 6-16 yaş arası çocuklar için ise 1949 yılında WISC hazırlanmıştır. Bu ölçek 1974’te gözden geçirilmiştir. Son sürümü ise 2003’te çıkarılan WISC-IV’tür. Ortalama puan 100’dür. Günümüzde Türkiye örneklemine en standardize ve en uygun zeka ölçüm şekli çocuklarda WISC-IV ile yapılmaktadır.

Zeka Gerilikleri

Mesleki ve sosyal başarıyı olumsuz etkileyecek düzeydeki zeka eksiği zeka geriliği olarak adlandırılır. DSM-V , bu durumları zekanın gelişimsel bozukluğu olarak adlandırılmakta ve gelişimsel periyotta ortaya çıkan kavramsal sosyal ve pratik beceri alanlarında ortaya çıkan zeka ve uyum işlevselliğindeki yetersizlik olarak tanımlamaktadır. Normal IQ 100 kabul edilir, zeka geriliği 70’den az olduğunda, üstün zeka ise 120 üstüne denir. Hafif zeka geriliği 50,55-70 arasıdır. Orta derecede zeka geriliği 35-40 ile 50-55 arasındadır. Ağır zeka geriliği 20-25 ve 35-40 arasıdır. Çok ağır derece ise 20-25’in altındadır.

 

Kaynaklar

Karapınar, İ. (2018). Genç Psikiyatristin El Kitabı, İstanbul: Psikonet Yayınları

Kleinman, P. (2013). Psiko101, İstanbul:Okuyan-us