Şema Terapide Başa Çıkma Biçimleri ve Tepkileri

Şemaların değiştirilmesi zordur çünkü onlar kendi kendilerini sürdürme eğilimindedir. İnsanlar karşı kanıtlara rağmen kendileri, dünyaları ve diğerleri ile ilgili görüşlerine tutunurlar (Rafaeli, Bernstein & Young, 2015). İnsanlar aynı zamanda bilinçli ya da bilinçsiz şekilde kendi şemalarını doğrulayan şekilde davranırlar; şemalarının yansımalarına göre insanlarla birlikte olmak gibi. Yani insanlar aslında şemalarıyla şemalarını tetikleyen yollarla başa çıkma eğiliminde olmaktadır. Bu üçü; şema teslimi, şema kaçınması ve şema aşırı telafisi. Şema kaçınması kişinin şemalarını tetikleyen durum ya da kişilerden kaçınmasıdır. Şema teslimi kişinin şemalarına boyun eğmesi ve onlara göre davranmasıdır. Şema aşırı telafisi ise kişinin şemaların tam tersi şekilde davranmasıdır. Başa çıkma tepkileri kişilere özgü olarak bu başa çıkma eğilimlerinin gerçekleştirilmesidir. Yani kaçınma başa çıkma biçiminin tepkisi bir kişide şemasını tetikleyen ortama girmekten kaçınma olabilir, diğerinde duygularını bastırmak için alkol kullanma olabilir, öbüründe ise düşünmeden davranma olabilir. Her kişinin başa çıkma biçimi ve tepkisi genellikle kaynağını çocukluktan alır, ancak zamanla katı ve uyumsuz hale gelip kişinin yaşam standartlarında düşüşe neden olur. Kişilerin geliştirdikleri başa çıkma biçimleri aslen kalıtsal, biyolojik yatkınlık ile yaşam deneyimleri arasındaki etkileşimden oluşur. Young, bu biçimlerin her canlıda tehlike ile karşılaştığı durumda başa çıkmayı sağlayan “savaş, don ya da kaç” tepkilerine benzediğini ileri sürmüştür.

Her kişilik bozukluğuna özgü bazı baskın başa çıkma biçimleri vardır. Örneğin; bağımlı kişilik bozukluğu olan biri şema teslimini daha yoğun kullanır, narsistik kişilik bozukluğu olan biri şema aşırı telafisini kullanırken, şizoid kişilik bozukluğu olan biri ise şema kaçınması tepkilerini daha yoğun kullanır. Ancak bu her bozukluktaki insanların tek bir başa çıkma biçimini kullanması anlamına gelmemektedir. İnsanların başa çıkma biçimleri de değişebilmektedir. Borderline kişilik bozukluğuna sahip kişilerin geneli eninde sonunda kendilerine kötü davranan, terk eden, aşağılayan veya şiddet uygulayan kişiler ile birlikte olurlar, yani şema teslimini kullanırlar, bu da onların ‘terk edilme, güvensizlik, kusurluluk ve duygusal yoksunluk’ şemalarını güçlendirir. Ancak daha sonra bundan ders çıkararak ileride bütün ilişkilerden uzak durup yalnız kalmayı tercih edebilirler. Bu durumda da şema kaçınmasını başa çıkma biçimi olarak kullanmış olurlar (Rafaeli, Bernstein & Young, 2015).

Teslim Tepkileri

Bu başa çıkma biçimini kullanan kişiler şemalardan kaynaklanan negatif duygusal süreçlerin hepsini doğrudan yaşarlar. Ancak şemalara karşı savaşmak yerine onlara edilgen bir şekilde boyun eğmeyi ve kabul etmeyi tercih ederler. İnsanların kendilerine kötü davrananları çekici bulmaları, olumsuz sonuçların olduğu ilişkileri devam ettirmeleri algılanması zor durumlardır. Şema terapinin bakış açısından bu kişilerin şemaları onların daha sağlıklı alternatifler bulmalarını zorlaştırmaktadır ve onları hep aynı örüntüler içine adeta hapsetmektedir. Bu başa çıkma biçimini genellikle “Onay arayıcılık, Fedakarlık, Boyun eğicilik” şemalarına sahip kişiler daha yoğun kullanırlar.

Kaçınma Tepkileri

Bu başa çıkma biçimini kullanan kişiler şemalarını tetikleyecek kişilerden ya da durumlardan kaçınırlar. özellikle sosyal fobi, agorafobi gibi kaygı bozukluklarında veya obsesif kompulsif ya da şizoid kişilik bozukluğu gibi eksen 2 bozukluklarında kaçınma tepkileri sıklıkla kullanılır. Bu tepkiler aslında kısa dönemde rahatlama hissiyatı yaratır ve hoş olmayan duyguları azaltır. Ancak uzun vadede bakıldığında, kaçınma davranışı ve kaygı güçlenir.

Aşırı Telafi Tepkileri

Bu başa çıkma biçimini kullanan kişilerde şemaların zıt doğrultusunda hareket etme görülmektedir. Duygusal yoksunluk şemasına sahip biri sürekli değişik insanlarla derinleşme olmadan kısa süreli ilişkiler içerisine girebilir. Bu başa çıkma biçimi en tipik olarak narsistik kişilik bozukluğunda görülür. Bu kişiler kendi özgüven eksikliklerini telafi etmek için aşırı güvenli, kendinden emin görünebilirler. Aşırı telafi yöntemleri şemalardan kaynaklanan duygusal acıyı geçici olarak hafifletebilirler ancak ‘tedavi’ etmezler, şemalar varlıklarını sürdürmeye devam etmektedir.

“Örneğin”

Bütün baş etme yöntemlerine birlikte bakabileceğimiz bir örnek düşünüldüğünde de, kusurluluk şeması taşıyan bir kişi düşünelim. Bu kişi sürekli olarak kendini eleştiren, dış görünüşünü beğenmeyen biri ile birlikte olursa teslim olma tepkisi olarak düşünülür. Eğer daima cilveli, baştan çıkarıcı davranıyor veya dekolte giyiniyorsa bu durum aşırı telafi yöntemi kabul edilir. Kimse ile iletişime girmiyor, yalnızlığı seçiyorsa da kaçınma tepkisini tercih etmektedir.

Kaynak

Rafaeli, E., Bernstein, D.P., & Young, J. E., (2015). Şema Terapi: ayırıcı özellikler, Psikonet yayınları, 3. Baskı, İstanbul