Şema Terapi Nedir?

Şema Terapi Nedir?

Şema terapi genellikle kişilik bozuklukları ve diğer uzun süreli ilişkisel ve duygusal güçlükleri hedef alan bir üçüncü nesil bilişsel davranışçı terapi modelidir (Rafaeli ve diğerleri, 2015). İlk olarak Jeffrey Young tarafından 1990 yılında tanıtılmış, modelinin geliştirilmesi ise 2003 yılında YoungKlosko ve Weishaar tarafından olmuştur. Bu yaklaşımın geliştirilmesinin amacı kişilik bozuklukları olan ve geleneksel bilişsel terapiye tam anlamıyla cevap vermeyen veya nüks etme oranları yüksek olan danışanlarla daha etkili bir çalışma yöntemi bulmaktır (Farrell ve diğerleri, 2015). Şema terapi, bilişsel terapi, bağlanma ve nesne ilişkileri, Gestalt terapi ve psikodinamik teorileri birleştiren, bütünleşik bir kuram ve yapılandırılmış bir yaklaşıma sahiptir. Bilişsel davranışçı terapiden birkaç konuda ayrılmaktadır. Öncelikle, şemada bilişsel terapilerde olduğu gibi sadece var olan probleme odaklanılmaz, bu belirtilerin gelişimi ile de ilgilenilir. İkinci olarak, terapötik ilişki, empatik yüzleştirme ve düzeltici duygusal deneyime bağlıdır. Son olarak şemanın kesin ve net amacı bilişsel, duygusal ve ilişkisel, davranışsal kalıpları değiştirerek kişilerin temel duygusal ihtiyaçlarını anlamalarına ve dahası bunları uyumlu bir şekilde karşılamaları için yollar öğrenmelerine yardım etmektir.  

Kuramsal Model 

Her insanın bir grup ortak duygusal ihtiyacı bulunmaktadır. Bu genel ve evrensel ihtiyaçlar güvenlik, istikrar, bakım, kabul edilme, özerklik, rekabet, kimlik algısı, ihtiyaç ve duyguları ifade etme özgürlüğü, kendiliğindenlik ve oyun ile kişinin öz denetiminin oluşumudur. Bu temel ihtiyaçlara ek olarak yetişkinlik döneminde çalışma ihtiyacı, başkalarıyla ilgilenme ihtiyacı gibi ihtiyaçlar da kabul edilmektedir. Ancak terapinin odağı genellikle çocukluk döneminde karşılanmayan ihtiyaçlardır. Şema terapiye göre çocuğun normal ve gelişimsel ihtiyaçları karşılanmadığında çocuk uyum bozucu şemalar geliştirmektedir. Şemalar, kişinin kendi dünya ve diğerleri ile ilgili inançlarını içeren yapılardır ve çocukluktan gelen anılar, bedensel uyarımlar, duygu ve bilişlerden oluşur, git gide de karmaşık hale gelir. Şemaların çocukluk dönemindeki yaşantılarla genellikle uyumlu olması gerçeği onların ileride devam etmelerinin temel sebebidir. Ancak yetişkinlik döneminde hatalı, işlevsiz ve sınırlayıcı olmakta, kişilerarası ilişkilerde zorluk yaratmaktadırlar. Bu uyum bozucu şemalar etkinleştiğinde şema modları olarak adlandırılan yoğun durumlar ortaya çıkmaktadır. Şema modu kişinin içinde olduğu bilişsek, davranışsal ve duygusal durumdur. 4 temel gruptaki şema modundan bahsedilmektedir. Bunlar: içgüdüsel çocuk modları, uyum bozucu başa çıkma modları, işlev bozucu ebeveyn modları ve sağlıklı modlar olarak gruplandırılır. Modlar sıklıkla duyguları yüksek ölçüde tetikleyen olayların sonrasında oluşur. Kişilik bozukluğuna sahip olan kişilerde modlar arası geçişler hızlı olmaktadır, bu da kişilerarası ilişkilerde ani davranış değişimlerine sebep olmaktadır.  

Şema Terapinin Amaçları 

Tedavinin birincil amaçları Young ve meslektaşları tarafından (2003) danışanların şemaları ve modlarını daha işlevli olanlarla değiştirerek, işlevsel olmayan yaşam örüntülerinden kurtulmalarına yardımcı olmak olarak özetlenmiştir. Aşağıdakiler gerçekleştirildiğinde şema terapinin amaçlarına ulaştığı söylenebilir:  

  1. Danışanda erken dönemdeki karşılanmamış ihtiyaçların göstergesi olan korku, üzüntü veya yalnızlık hisleri oluştuğunda bunlarla baş edebilecek duruma getirmek 
  2.  İşlevsiz baş etme modlarını azaltmak bu şekilde danışanın kendi duygusal dünyası ile kopukluk yaşamadan bağlantı kurmasını sağlamak 
  3. Danışan kızgın veya dürtüsel çocuk moda girdiğinde oluşan ani tepkilere limit koymak ve bu danışanın duygularını daha etkin şekilde ifade etmesini sağlamak 
  4. Danışanda cezalandırıcı veya talepkar ebeveyn modları çerçevesinde ortaya çıkan kendini eleştirme veya cezalandırmaları azaltmak, böylece danışanı kendini daha şefkatle kabul eden, hataları tolere edebilen ve gerçekçi amaçlar, beklentiler edinen bir hale dönüştürmek.  

FarrellReiss ve Shaw (2015) 5. Amaç olarak;  danışanda kendisine hayatta neyin neşe verdiğini görebilsin, çevreyi keşfedip oyun oynayabilsin diye mutlu çocuk modunu aktive edebilmek eklemişlerdir. 

Şema Terapi Aşamaları 

FarrellReiss ve Shaw (2015) şema terapinin yukarıda belirtilen amaçlara ulaşması için gerekli olan aşamaları sıralamışlardır. Bunlar:  

Bağ kurma ve duygu düzenleme  

  • Duygulanım düzenleme 
  • Başa çıkma becerileri oluşturma 
  • Uyum bozucu modları yok etme 

Şema modu değişimi 

  • Cezalandırıcı ve talepkar ebeveynler ile mücadele etme 
  • Sınır koyma 
  • Krizleri idare etme 
  • Kızgın ve dürtüsel çocuğa işlevselliğini arttırıcı yön verme 

Özerklik 

  • Bireyleşme 
  • Sağlıklı ilişkiler geliştirme 
  • Aşamalı şekilde terapiyi sonlandırma 

Şema Terapi Kimlere Uygulanır? 

Şema terapi aslında borderline kişilik bozukluğunun terapisi için geliştirilmiştirTerapinin etkinliğine dair kanıtlar genellikle kişilik bozuklukları üzerine yapılan çalışmalardan gelmektedir. Ancak geliştirilmesinden bu yana geçen neredeyse 30 yılda birçok farklı ruhsal bozukluk için uygulanabilir olmuştur. Bunlardan bazıları: 

  • Narsistik Kişilik Bozukluğu 
  • Şizoid Kişilik Bozukluğu 
  • Antisosyal Kişilik Bozukluğu 
  • Depresyon 
  • Obsesif Kompulsif Bozukluk 
  • Uzun süreli ilişki problemleri 
  • Katı düşünme ve davranışlar

Kaynaklar 

Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A practitioner’s guide. New York: Guilford Press 

Rafaeli, E., Bernstein, D. P., & Young, J. (2015). Şema Terapi: Ayırıcı Özellikler. Psikonet, 3. Baskı  

Farrell, J. M, Reiss, N., & Shaw, I. A. (2015). Şema Terapi: Klinisyenin Rehberi. Psikonet Yayınları, 1. Baskı