Erken Dönem Uyumsuz Şemalar Nelerdir?

Şemalar yaşamın erken yıllarında karşılanmamış temel duygusal ihtiyaçlardan kaynaklanmaktadır. Beş alan altında sınıflandırılabilecek 18 uyumsuz şema bulunmaktadır:

Ayrılma ve Reddedilme Alanı:

  1. Terk Edilme/ İstikrarsızlık: Bu şemaya sahip kişiler sürekli olarak diğerleri tarafından terk edilecekleri, bir şekilde ortada bırakılacakları inancı taşırlar. Diğerlerinin güvenilmez ve değişken olduğunu düşünürler.
  2. Güvensizlik / Kötüye Kullanılma: Bu şemaya sahip kişilerde sürekli olarak başkaları tarafından aldatılacaklarına, kötüye kullanılacaklarına, yalan söylenip kandırılacaklarına dair bir inanç söz konusudur. Bu zararın kendilerine yönelik kasıtlı olarak yapılacağı ve “nedense hep bu tarz şeylerin kendi başlarına geldiği, başkalarına hiç uğramadığı” düşüncelerini taşırlar.
  3. Duygusal Yoksunluk: Bu şemanın olduğu kişiler, standart duygusal destek ihtiyaçlarının karşılanmayacağını düşünürler. Bu yoksunluk genellikle üç boyutta olur; bakım, empati ve koruma yoksunluğu.
  4. Kusurluluk /Utanç: Bu şemaya sahip kişiler kendilerinin önemli açılardan kusurlu, berbat, diğerlerinin kabul edemeyeceği veya sevemeyeceği kişiler olduklarına dair inançlar taşırlar. Eleştiri, reddedilme veya suçlanmaya karşın aşırı duyarlılık içerir.
  5. Sosyal İzolasyon / Yabancılaşma: Bu şemanın olduğu kişiler, kendilerini diğer bütün dünyadan ayrı, farklı ve hiçbir şeyin parçası değilmiş gibi görürler. Bunun nedenini tam açıklayamasalar dahi diğerleri tarafından dışlanacaklarına dair inanç taşırlar.

Zedelenmiş Özerklik ve Kendini Ortaya Koyma:

  1. Bağımlılık / Yetersizlik: Bu şemanın olduğu kişiler başkalarından yardım almadan günlük hayatlarının sorumluluğu ile tek başlarına başa çıkacaklarına inanmazlar. Kimi zaman bu olumsuz inançları hayatın her alanına yaygın şekildedir, diğer zamanlarda ise sadece belirli durumlarla ilgilidir ( eş seçme ile ilgili karar verememe, hangi işi yapacağına karar verememe).
  2. Dayanıksızlık: Bu şemaya sahip kişiler felaketin çok yakında olduğuna, kişinin bunun üzerinde hiçbir kontrol sağlayamayacağına dair inançlar taşırlar. Felaketler tıbbi, çevresel veya duygusal olabilir (kanser, delirmek, depremde ölmek).
  3. İç içe geçme: Bu şemanın olduğu kişiler genellikle tam bireyleşme sağlayamamıştır. Diğer kişiler (özellikle ebeveynler ile) aşırı duygusal bağlanma ve yakınlık içerisinde olurlar. Diğerlerinin sürekli desteği olmadan yaşayamayacaklarına dair güçlü bir inanç söz konusudur.
  4. Başarısızlık: Bu şemaya sahip kişilerin başarısız, yetersiz oldukları ve diğerlerine kıyasla çok daha eksik oldukları inançları vardır.

Zedelenmiş Sınırlar:

  1. Haklılık / Büyüklenmecilik: Bu şemanın bulunduğu kişilerde diğerlerinden üstün olduğu, özel haklarının ve ayrıcalıklarının olduğuna dair inançlar vardır. Kişide, diğerlerinin isteklerini ve gerçekçiliği hesaba katmadan istediğine istediği zaman sahip olması gerektiği düşüncesi hakimdir.
  2. Yetersiz Öz Denetim: Bu şemaya sahip kişilerin rahatsızlıktan kaçınmak üzerine abartılı vurguları vardır; kişisel doyum, bağlılık veya bütünleşme pahasına acı, çatışma, sorumluluk ve yüzleşmeden kaçınırlar.

Diğeri-Yönelimlilik:

  1. Boyun Eğicilik: Bu şemanın olduğu kişilerde kontrolü tamamen diğerlerinin ellerine bırakma vardır. Duygular ya da ihtiyaçların bastırılması vardır. Bu insanlar, öteki insanlar tarafından terk edilmekten ya da kötü davranılmaktan kaçınmak için kendilerini böyle davranmak zorunda hissederler.
  2. Fedakarlık: Bu şemaya sahip kişiler, kendi mutluluklarını arka plana atarak diğerlerinin ihtiyaçlarını karşılamaya kendilerini adarlar. Genellikle diğerlerinin acısına karşı aşırı hassasiyetten kaynaklanır ve bir zaman sonra bu kişilerde aynı durumu diğerlerinden de bekledikleri için kendi ihtiyaçlarının karşılanmadığına dair algı gelişir.
  3. Onay Arayıcılık: Bu şemaya sahip kişiler, güvenli ve kesinlikle doğru bir kendilik oluşturmak amacıyla sürekli diğerlerinin onayına ihtiyaç duyarlar. Kişinin itibarı, diğerlerinin tepkisine bağlı oluşmaktadır.

Aşırı Tetikte Olma ve Bastırılmışlık:

  1. Karamsarlık: Bu şemanın olduğu kişiler hayatın olumlu ve iyimser yönlerini görmezden gelip küçümser, olumsuz yönlerine odaklanır. Bu kişilerde işlerin kaçınılmaz bir şekilde ters gideceğine, her şeyin felaketle sonuçlanacağına dair inanç vardır. Bu sebeple de atılımlar gerçekleştirirken zorlanırlar, olaylarla nasıl baş edeceklerine dair yoğun korku duyarlar ve genellikle kaygılı, endişeli olurlar.
  2. Duyguların Bastırılması: Bu şemaya sahip kişiler başkaları tarafından kınanmamak amacıyla sürekli olarak kendi eylem, duygu ve düşüncelerini bastırırlar. Genellikle cinsel heyecan, öfke, kırılganlığı ifade eden duygular en sık bastırılan duygular arasındadır.
  3. Yüksek Standartlar: Bu şemanın olduğu kişiler içselleştirilmiş yüksek standartlarını karşılamak için yoğun çaba harcanması gerektiği inancındalardır. Bu da kişilerin hayattan zevk almasını engeller, gevşemesini ve rahat olmasını zor kılar, sürekli eleştirel ve hata arayan bir hale dönüşmelerine neden olur.
  4. Cezalandırıcılık: Bu şemaya sahip kişiler herkesin davranışlarının sonuçlarını çekmesi gerektiğini, hataların bedelleri olduğunu düşünürler. Bağışlamakta zorluk çekerler, toleranssız, öfkeli ve hoşgörüsüz davranırlar.

 

Kaynak

Rafaeli, E., Bernstein, D.P., & Young, J. E., (2015). Şema Terapi: ayırıcı özellikler, Psikonet yayınları, 3. Baskı, İstanbul